नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेता एन कार्सन: प्राचीन दर्शनलाई आधुनिक रूप दिने शिल्पी

तुलसीपुर । सन् २०२६ को साहित्यतर्फको नोबेल पुरस्कार क्यानाडाकी वरिष्ठ कवि, निबन्धकार, अनुवादक तथा शास्त्रीय साहित्यकी विद्वान् एन कार्सन (Anne Carson) लाई प्रदान गरिएको छ। स्वीडिस एकेडेमीले प्राचीन ग्रीक साहित्य, दर्शन र मिथकहरूलाई समकालीन जीवनका जटिल संवेदनाहरूसँग जोड्दै विधागत सीमा नाघेर नवीन काव्यिक शैलीको विकास गरेको भन्दै उनलाई यो सर्वोच्च सम्मान अर्पण गरेको हो ।

 ७६ वर्षीया कार्सनले कविता, गद्य, नाटक र दर्शनलाई एउटै सूत्रमा बुनेर आधुनिक विश्वसाहित्यलाई बिल्कुलै नयाँ दृष्टिकोण प्रदान गरेकी छन्। उनको लेखनले शास्त्रीय अध्ययनलाई प्राज्ञिक घेराबाट बाहिर निकालेर साधारण पाठकको हृदयसम्म पुर्‍याउन ठूलो भूमिका खेलेको छ ।

एन कार्सनको जन्म २१ जुन १९५० मा क्यानाडाको टोरन्टोमा भएको थियो। उनका बुबा बैंकमा कार्यरत भएकाले उनको बाल्यकाल क्यानाडाका विभिन्न साना र शान्त सहरहरूमा बित्यो। माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययन गर्दा नै एकातिर ल्याटिन र ग्रीक भाषाप्रति उनको रुचि जाग्यो भने अर्कोतिर पुस्तक पसलमा फेला पारेका प्राचीन ग्रीक कवयित्री स्याफोका कृतिहरूले उनलाई निकै प्रभावित बनाए। यही अभिरुचिका कारण उनले टोरन्टो विश्वविद्यालयबाट शास्त्रीय साहित्य (Classics) मा उच्च शिक्षा हासिल गर्दै सन् १९८१ मा प्राचीन ग्रीक काव्यशास्त्रमा विद्यावारिधि (PhD) पूरा गरिन्। अध्ययन र अनुसन्धानपश्चात् उनले क्यानाडा र अमेरिकाका विभिन्न विश्वविद्यालयहरूमा प्राध्यापन गर्दै आफ्ना शोध र रचनात्मक लेखनलाई अगाडि बढाइन्।

कार्सनको साहित्यिक यात्रा प्राज्ञिक अनुसन्धान र अनुवादबाट सुरु भएको भए तापनि उनको पहिलो गैर-आख्यान कृति ‘इरोस द बिटरस्वीट’ (Eros the Bittersweet – १९८६) ले उनलाई अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा परिचित गरायो। यस पुस्तकमा उनले प्रेम, चाहना र विच्छेदको अवधारणालाई शास्त्रीय दर्शनका आधारमा गहिरो विश्लेषण गरेकी छन्। त्यसपछि प्रकाशित सन् १९९८ को पद्य-उपन्यास (Verse Novel) ‘अटोबायोग्राफी अफ रेड’ (Autobiography of Red) ले कार्सनलाई आधुनिक साहित्यको शिखरमा पुर्‍यायो। प्राचीन ग्रीक राक्षस ‘गेरियन’ को कथालाई आधुनिक युगको एउटा युवाको प्रेम, वेदना र आत्म-खोजसँग जोडेर रचिएको यो कृति पद्य र आख्यानको अनौठो सङ्गम मानिन्छ। त्यस्तै, सन् २००१ मा प्रकाशित ‘द ब्युटी अफ द हस्बन्ड’ (The Beauty of the Husband) ले उनलाई प्रसिद्ध टिएस एलियट पुरस्कार दिलायो भने आफ्ना दिवङ्गत भाइको स्मृतिमा तयार पारिएको बाकस-पुस्तक (Boxed Art Book) ‘नोक्स’ (Nox – २०१०) ले साहित्य र visual art को नयाँ प्रयोग प्रस्तुत गर्‍यो।

कार्सनको मुख्य विशेषता भनेको काव्य र गद्यको पारम्परिक सीमा भत्काउनु हो। उनका रचनामा कविताले निबन्धको रूप लिन्छ भने निबन्धमा काव्यिक तरलता भेटिन्छ। उनले स्याफो, सोफोकल्स र युरिपिडिज जस्ता प्राचीन ग्रीक लेखकहरूका जटिल कृतिहरूलाई अत्यन्त जीवन्त र आधुनिक अंग्रेजीमा अनुवाद गरेर नयाँ पुस्तासमक्ष प्रस्तुत गरेकी छन्। नोबेल पुरस्कारअघि नै उनले म्याकआर्थर जिनियस फेलोसिप (२०००), ग्रिफिन पोइट्री पुरस्कार (२००१) र गुगेनहाइम फेलोसिप जस्ता प्रतिष्ठित सम्मानहरू प्राप्त गरिसकेकी थिइन्।

अन्ततः, एन कार्सन आधुनिक साहित्यकी एक त्यस्ती शिल्पी हुन् जसले इतिहासका हजारौँ वर्ष पुराना पानाहरूबाट जीवनका शाश्वत सत्यहरू निकालेर समकालीन मानव चेतनासँग गाँस्न सफल भएकी छन्। उनको जीवन र लेखनले साहित्यमा कुनै निश्चित नियम वा घेरा हुँदैन भन्ने कुरालाई सिद्ध गरेको छ। सन् २०२६ को नोबेल पुरस्कारले उनको यही साहसिक, विधा-रहित र मौलिक प्रयोगशीलतालाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिएको छ, जसले भावी पुस्ताका लेखक तथा पाठकहरूलाई सधैँ प्रेरणा प्रदान गरिरहनेछ।